सम्पूर्ण प्राचीन सभ्यताहरूले आफ्नो संस्कृतिलाई खगोल विज्ञान र ज्योतिषको गहिरो प्रणालीहरूमा केन्द्रित गरेको पाईन्छ । पृथ्वीको हरेक परिस्थिति र घटनाहरूलाई ताराहरूबाट उत्पन्न ब्रह्माण्डीय प्रभावहरूसँग जोडिएको छ । जुनसुकै सभ्यता होस,उनीहरूको प्रत्येक अवस्थामा आध्यात्मिक तथा संस्कृतिक रुपमा ज्योतिषीय आधार पाउन सकिन्छ । ज्योतिषशास्त्र र यसको पवित्र समयको मापनले तिनीहरूको आधार बनायो जसले हाम्रो व्यक्तिगत इच्छा र गणनाहरू भन्दा निश्चित आकाशीय शक्तिहरू अनुसार मानव जीवनलाई व्यवस्थित गर्न खोज्यो।सिन्धुघाटी, ग्रीक, रोमन, सेल्ट र जर्मन जस्ता पुरातन संस्कृतिहरूमा ज्योतिषको विस्तृत प्रणालीहरू थिए । अहिले पनि ब्रह्माण्डको अस्तित्व लाई मान्यता दिने सबै समुदायहरू छन् ।
त्यसैगरी, परम्परागत चिकित्सा पूर्व र पश्चिमका सबै प्रणालीहरूमा ज्योतिषको समान रूपहरू छन्, जुन तिनीहरूको सिद्धान्त र अभ्यासको अंश थियो। परम्परागत चिनियाँ चिकित्सा संगै चिनियाँ ज्योतिष छ, जबकि भारतीय क्षेत्रको आयुर्वेदिक चिकित्सामा वैदिक ज्योतिष छ । चिकित्सा ज्योतिषको उदाहरण वैदिक सभ्यता नै सबैभन्दा गहिरो र सबैभन्दा दिगो प्रमाण हो । जसले मानव जीवनलाई ब्रह्माण्डिय शक्तिसंग सन्तुलित गर्नका लागि ज्योतिषशास्त्रमा आधारित भएर विभिन्न अनुष्ठानहरू गरेको पाईन्छ । पुर्वीय सभ्यतामा लामो समयदेखि ताराहरू र आकाशीय पिण्डहरुको ग्रह गति अनुसार अलौकिक उर्जा प्राप्त गरिराखेका छौँ ।
वैदिक ज्योतिष ताराहरू, ग्रहहरू र समयको सम्पूर्ण गति पढ्ने भारत वर्षको परम्परागत प्रणाली हो । यसलाई मूल रूपमा वेदांग ज्योतिष भनिन्थ्यो .जसको अर्थ वेद (वेदाङ्ग) को अंगको रूपमा प्रकाश (ज्योति) को अध्ययन हो । यसलाई ज्योतिर्वेद, वेद वा ‘प्रकाशको विज्ञान’ पनि भनिन्थ्यो । आयुर्वेद, जसको अर्थ ‘जीवनको विज्ञान’ हो, शरीर र दिमागको लागि प्राकृतिक उपचारको समान वैदिक प्रणाली हो । दुबै पुरानो पवित्र विज्ञानको जीवित शाखाहरू हुन् जुन वैदिक युगमा नै उत्पन्न भएको थियो । वैदिक ज्योतिष एक असाधारण भविष्यवाणी र परामर्शको उपकरण हो । वैदिक ज्योतिषीहरूले व्यक्तिको जीवनमा विशिष्ट घटनाहरूलाई अनौठो सटीकताका साथ कसरी चिनाउन सक्छन् भन्ने बारेमा धेरै अद्भुत कथाहरू छन्। वैदिक ज्योतिषीहरूले मात्रै व्यक्तिको जीवनको उद्देश्य, कर्म र आध्यात्मिक मार्ग निर्दिष्ट गर्न सक्छन् ।
त्यसैगरी, आयुर्वेद शारीरिक र मनोवैज्ञानिक कल्याण, इष्टतम स्वास्थ्य, ऊर्जा र जीवन शक्तिको लागि एक सटीक र व्यापक उपकरण हो । आयुर्वेदिक डाक्टरहरूले व्यक्तिको जीवनमा साधारण आहार वा जीवन शैली परिमार्जनबाट विशेष जडीबुटी वा आन्तरिक सफाईमा परिवर्तनहरू परिचय गराएको धेरै उदाहरणहरू छन् जसले हामीलाई शाब्दिक रूपमा कायाकल्प गर्न सक्छ ।
यी दुई वैदिक प्रणालीहरू ‘वैदिक ज्योतिष शास्त्र’ वा ‘आयुर्वेदिक ज्योतिष’ सँगै छन् । आयुर्वेदिक ज्योतिषले हामीलाई हाम्रो स्वास्थ्य र हाम्रो भाग्य, हाम्रो जीवन शक्ति र हाम्रो कर्म दुवैलाई कसरी अनुकूलन गर्ने भनेर देखाउँछ । ताकि हामीले जीवनमा हाम्रो उच्च क्षमताको अनुभूति गर्न सकौं, हाम्रो पार्थिव शरीरलाई स्वर्गीय शक्तिहरूको आनन्द प्राप्त होस् । आयुर्वेदिक ज्योतिषद्वारा हामी यसरी आकाशीय पिण्ड र ताराहरू मार्फत आफूलाई निको पार्न सक्छौं कि ब्राह्मणीय ऊर्जाको कारणले पुनः स्वास्थ र दीर्घाउ हुन सक्छौं ।
आयुर्वेदलाई “सबै उपचारको जननी” भनिन्छ किनभने यसले आहार, जडीबुटी, शरीरको काम, शल्यक्रिया, मनोविज्ञान र योग सहित सबै प्रकारका उपचारहरूलाई अँगालेको छ। यसले स्वास्थ्य, कल्याण र आनन्दलाई बढावा दिने आन्तरिक वा बाह्य रूपमा कुनै पनि चीज स्वीकार गर्दछ । आयुर्वेदले खानेकुरा, औषधि र व्यवहारको मात्र नभई मौसम, पिण्ड र ताराहरू (ज्योतिष) को गुण र प्रभावहरू अन्वेषण गर्दछ ।
आयुर्वेदले निदान र उपचार दुवै प्रणाली प्रदान गर्दछ । पहिले यसले हामीलाई हाम्रो व्यक्तिगत स्थिति वात (वायु), पित्त (आगो) र कफ (पानी) को तीन दोष वा जैविक रहस्य देखाउँछ, जसले आनुवंशिकी देखि वातावरण र भावनाहरु सम्म सबै कुराहरु लाई अध्ययन गर्न सहज हुन्छ । त्यसपछि यसले हामीलाई इष्टतम स्वास्थ्य र जीवन शक्ति प्राप्त गर्न सक्षम बनाउन विभिन्न उपचार उपायहरूको रूपरेखा दिन्छ । यी सरल आहार उपायहरूबाट जटिल जडीबुटीहरू र विशेष शुद्धिकरण प्रक्रियाहरू सम्म छन् । आयुर्वेदको उद्देश्य रोगको उपचार र रोकथाम मात्र होइन कायाकल्प र दीर्घायु हो । सामान्य स्वास्थ्य हेरचाह उपायहरू बाहेक यसमा हामीलाई उच्च स्तरको जीवन शक्ति र जागरूकता प्राप्त गर्न अनुमति दिने विशेष विधिहरू छन् । आध्यात्मिक आयुर्वेद जुन योगाभ्यासको भाग पनि हो ।
वैदिक ज्योतिषले ब्यक्तिका सबै पक्षहरू समावेश गर्दछ, जसमा जन्म कुण्डली, मुहूर्त, र प्रश्न , हस्तरेखा ,अंकविज्ञान,खगोल विज्ञान र मौसम विज्ञान अवस्थित छन् ।जसले कर्मका साथै प्राकृतिक शक्तिहरू प्रतिबिम्बित गर्दछ र हाम्रो जीवन पद्धतिमा प्रत्यक्ष सम्बन्ध कायम गर्दछ ।
जन्म कुणडलीको आधारमा वैदिक ज्योतिषले हामीलाई स्वास्थ्य, धन, सम्बन्ध, भाग्य, रोग र आध्यात्मिक अवस्थिति लगायत सबै क्षेत्रमा हाम्रो व्यक्तिगत जीवन बुझाउन मद्दत गर्दछ भने आयुर्वेदमा रंग, रत्न, अनुष्ठान, मन्त्र र उपासनाले देवताहरूको प्रयोग सहित हाम्रो ठूलो कल्याण र जीवनको खुलासामा सहयोग गर्ने र उपचार उपायहरूको विस्तृत जानकारी दिन्छ जसलाई ज्योतिष-चिकित्सा उपचार भनिन्छ ।
वैदिक ज्योतिष र आयुर्वेदको एक महत्वपूर्ण अन्तरसम्बन्ध रहेको छ । वैदिक ज्योतिषले आयुर्वेदमा आधारित चिकित्सा प्रणाली समावेश गर्दछ, जबकि आयुर्वेदमा रोगको समय र यसको उपचार वैदिक ज्योतिषमा आधारित छ। हामी आयुर्वेद र वैदिक ज्योतिषको यो संयुक्त प्रयोगलाई ‘आयुर्वेदिक ज्योतिष’ भनेर नाम दिन सक्छौं ।
आयुर्वेदिक ज्योतिष शरीर र दिमागको लागि वैदिक ज्योतिषको चिकित्सा शाखा हो, यसले स्वास्थ्य र उपचारको आयुर्वेदिक दृष्टिकोण थप्छ । यसले स्वास्थ्य, रोग र दीर्घायुको सन्दर्भमा शरीर र दिमागमा ग्रहहरूको प्रभाव बुझ्न आयुर्वेदको भाषा प्रयोग गर्दछ । आयुर्वेदिक ज्योतिषले पनि वैदिक ज्योतिषलाई आयुर्वेदिक विश्लेषण, निदान र उपचारको लागि सहयोगको रूपमा प्रयोग गर्दछ, कसरी ग्रह कारकहरूले रोग निम्त्याउँछ र तिनीहरूको सन्तुलन उनीहरूको उपचारमा महत्त्वपूर्ण सहायता हुन सक्छ भनेर देखाउँदछ ।
आयुर्वेदिक ज्योतिषले समय र कर्मको प्रभावहरू स्पष्ट गर्न वैदिक ज्योतिष प्रयोग गरेर यो कसरी हाम्रो प्राण वा जीवनको महत्त्वपूर्ण ऊर्जाको अवस्थासँग सम्बन्धित छ भनेर देखाउन सक्दछ ।
वैदिक ज्योतिषले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यको निर्धारणलाई सबै ज्योतिषीय विश्लेषणको आधार मानेको छ । कुनै पनि व्यक्तिमा महत्वपूर्ण शारीरिक वा मानसिक कमजोरी भएमा एक राम्रो ज्योतिषी द्वारा जाँच गर्न को लागी स्वास्थ्य र कल्याण को निर्धारण गर्ने पहिलो कडि मानेको छ । यो केवल एक व्यक्ति कति लामो समय सम्म बाँच्न सक्छ भनेर निर्धारण गर्ने कुरा मात्रै नभएर यो एक व्यक्तिको आध्यात्मिक जीवनको उर्जा मापन पनि हो। यस सन्दर्भमा, चिकित्सा वा आयुर्वेदिक ज्योतिष सामान्यतया सबै ज्योतिषीय परीक्षणको पहिलो चरण हो ।
आयुर्वेदिक ज्योतिष केवल भौतिक रूपमा आधारित चिकित्सा ज्योतिष होइन । यसले आयुर्वेदको मनोवैज्ञानिक र आध्यात्मिक आयामहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ । यो सबै तहहरूमा हाम्रो कल्याणसँग सम्बन्धित छ, जुन आत्मा, वास्तविक व्यक्ति वा आत्मासँग हाम्रो सम्बन्धमा निर्भर गर्दछ । यस सन्दर्भमा, आयुर्वेदिक ज्योतिषले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको उपकरणहरू प्रयोग गरी शरीर, मन र आत्मालाई निको पार्ने उर्जा संग सम्बन्धित छ, जसमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तारा र ग्रहहरूको प्रकाश हो । यसले आयुर्वेदको क्षेत्रलाई वास्तविक मर्म र दर्शनको विस्तार गर्दछ ।